Episode Details

Ο διάβολος γέρασε· η ανθρώπινη δίψα όχι. Στον δικό του Φάουστ, ο Πολ Βαλερί μεταφέρει το δράμα από την εξαγορά της ψυχής στην αδυναμία της συνείδησης να αρκεστεί στον εαυτό της. Το τρομερό εδώ δεν είναι ότι ο άνθρωπος παραδίδεται στον πειρασμό, αλλά ότι μπορεί να γνωρίζει τα πάντα και να έχει ξεχάσει πώς να ζει. Η σκέψη ανεβαίνει στη σκηνή και συναντά εκείνο που δεν υπακούει στα επιχειρήματά της: την επιθυμία.

Αρχισμένο το 1940, μέσα στην ευρωπαϊκή κατάρρευση, το Mon Faust αποτελείται από δύο ημιτελή δραματικά μέρη: τη Lust ή Η δεσποινίς από κρύσταλλο και τον Μοναχικό ή Οι κατάρες του σύμπαντος. Δεν συνεχίζει απλώς τον Γκαίτε. Διεκδικεί έναν προσωπικό Φάουστ, όπου η φιλοδοξία της καθολικής γνώσης αναμετριέται με την κόπωση του πολιτισμού. Το ανολοκλήρωτο είναι πραγματικό γνώρισμα της σύνθεσης· στην ανάγνωση, όμως, αποκτά και δραματική σημασία: καμία τελική απάντηση δεν σφραγίζει τη διαμάχη.

Στη Lust, ο Φάουστ υπαγορεύει στη νεαρή γραμματέα του ένα έργο που φιλοδοξεί να συγκεντρώσει την ύπαρξη και τη σκέψη του. Θέλει να μετατρέψει όσα έζησε σε συνείδηση, να αποκτήσει ακόμη και πάνω στο παρελθόν του την τελευταία λέξη. Ο Μεφιστοφελής επιστρέφει, αλλά συναντά έναν άνθρωπο που αντιμετωπίζει τις παλιές διαβολικές τέχνες ως ξεπερασμένη τεχνολογία. Η σχέση τους αντιστρέφεται ειρωνικά: ο πειραστής χρειάζεται ενημέρωση από εκείνον που υποτίθεται πως θα παραπλανούσε.

Αυτή η ανατροπή είναι περισσότερο από ευφυολόγημα. Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει πολλαπλασιάσει τόσο τις δυνατότητές του, ώστε ο παραδοσιακός διάβολος δυσκολεύεται να τον εντυπωσιάσει. Στο ιστορικό βάθος του πολέμου, η ειρωνεία σκοτεινιάζει: η επιστημονική ισχύς δεν εγγυάται ηθική ωριμότητα. Ο Μεφιστοφελής γίνεται κωμικός χωρίς να γίνεται ακίνδυνος. Η ψυχολογική του οξύτητα επιμένει εκεί όπου η γνώση του υστερεί: στη ματαιοδοξία, στην επιθυμία, στην ανάγκη του ανθρώπου να εξαπατά τον εαυτό του.

Ο Φάουστ, αντίστοιχα, δεν εξαντλείται στην υπεροψία του σοφού. Κάτω από την πνευματική του κυριαρχία διακρίνω τον φόβο της εξάρτησης. Αναλύοντας ένα συναίσθημα, μπορεί να το κρατήσει σε απόσταση· αγαπώντας, διακινδυνεύει να χάσει τον έλεγχο. Η επιθυμία για τρυφερότητα συγκρούεται με την άρνηση να παραδοθεί στον έρωτα. Ο ψυχικός του διχασμός είναι οδυνηρά αναγνωρίσιμος: ζητά την παρουσία του άλλου, αλλά φοβάται τις αξιώσεις που αυτή η παρουσία θα αποκτήσει επάνω του.

Η Λυστ δεν είναι απλό έπαθλο ούτε διακοσμητική νεότητα πλάι στον κουρασμένο στοχαστή. Ακούει, ρωτά, επιθυμεί και μεταβάλλει τη θερμοκρασία του λόγου. Το όνομά της φέρει στα γερμανικά τη σημασία της επιθυμίας και της ευχαρίστησης· η παρουσία της, όμως, υπερβαίνει το σύμβολο. Στη σκηνή του κήπου, η αίσθηση της ζωντανής ύπαρξης και μια χειρονομία εγγύτητας αναστέλλουν στιγμιαία την αυτάρκεια του Φάουστ. Η επιστροφή του στην υπαγόρευση πονά ακριβώς επειδή προηγήθηκε η δυνατότητα της συνάντησης.

Στον Μοναχικό, η αναμέτρηση αλλάζει υψόμετρο. Ο Φάουστ συναντά μια μορφή ακραίας άρνησης, που στρέφεται εναντίον της ύπαρξης συνολικά. Ο Μεφιστοφελής θέλει ακόμη να παίζει με τον κόσμο· ο Μοναχικός αμφισβητεί την αξία του ίδιου του παιχνιδιού. Εδώ η απομόνωση αγγίζει το όριό της: η διάνοια, όταν δεν ανέχεται τίποτε έξω από την κρίση της, κινδυνεύει να καταδικάσει μαζί με τις αυταπάτες και κάθε δυνατότητα νοήματος.

Η δραματουργία του Βαλερί απαιτεί εγρήγορση. Η εξωτερική δράση υποχωρεί μπροστά στις μετατοπίσεις της σκέψης, και η πυκνότητα του διαλόγου μπορεί να ψυχράνει όποιον περιμένει αδιάκοπο συμβάν. Ωστόσο, η σκηνική της ενέργεια βρίσκεται ακριβώς στις αλλαγές εξουσίας ανάμεσα στις φωνές, στην ειρωνεία που υπονομεύει μια βεβαιότητα, στην τρυφερότητα που διακόπτει έναν συλλογισμό. Στην ακρόαση, αυτή η πάλη ζητά παύσεις και αποχρώσεις, ώστε η ιδέα να αποκτήσει ανθρώπινη αναπνοή.

Σήμερα, ανάμεσα στην τεχνητή νοημοσύνη, στη συσσώρευση πληροφοριών και στη διαρκή αυτοπαρουσίαση, ο Φάουστ μάς αφορά ανησυχητικά. Μπορούμε να οργανώνουμε την εικόνα μας και να αποφεύγουμε τη συνάντηση, να διαθ