Episode Details

คนไทยจำนวนไม่น้อยคุ้นกับคำว่า ‘นัต’ จนเผลอเข้าใจว่าเป็นคำเรียกผีของพม่า แต่จริง ๆ แล้ว ผี กับ นัต เป็นคนละเรื่องกัน และในความเชื่อพม่าก็มีผีอีกหลายชนิดที่มีชื่อ ลักษณะ และวิธีรับมือแตกต่างกันออกไป

อารามบอยตอนนี้จึงชวน ดร.สายป่าน ปุริวรรณชนะ นักคติชนวิทยา และหนึ่งในทีมวิจัยโครงการ ผีอาเซียน จากจักรวาลผีสู่จักรวาลนฤมิต : การแปรรูปทุนทางวัฒนธรรมสู่การใช้ประโยชน์เชิงเศรษฐกิจสร้างสรรค์ ซึ่งทำงานร่วมกับ ผศ.ดร.อภิลักษณ์ เกษมผลกูล คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล และทีมวิจัยจากมหาวิทยาลัยศิลปากร มาคุยกับ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล สุดยอดแฟนพันธุ์แท้วัดไทย ตั้งแต่คำถามพื้นฐานว่า ถ้า ‘นัต’ ไม่ใช่ผี แล้วผีพม่าเรียกว่าอะไร

คำตอบพาไปรู้จักทั้ง ตะแย และ ตะเส่ ก่อนจะเจอผีที่มีเรื่องเล่าเฉพาะตัว ตั้งแต่ ‘มะแพหวา’ ผีหญิงที่แบกโลงศพไปตามที่ต่าง ๆ และเชื่อกันว่าหากนำโลงไปวางหน้าบ้านใคร บ้านนั้นจะมีคนตาย ไปจนถึงผีหญิงขาบิดที่ออกดักคนตอนกลางคืน และมีวิธีหนีเฉพาะตัวคือการวิ่งซิกแซ็ก เพราะตัวผีเองกลับวิ่งตามแบบนั้นไม่ได้

เมื่อแยกเรื่องผีออกจากนัตแล้ว ตอนนี้จึงค่อยพาไปทำความเข้าใจว่า นัต คือดวงวิญญาณศักดิ์สิทธิ์ที่มีตั้งแต่ระดับเทพไปจนถึงผีอารักษ์ เจ้าพ่อเจ้าแม่ และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ผูกพันกับพื้นที่และชุมชน ก่อนจะย้อนดูว่าเหตุใดความเชื่อเรื่องนัตจึงอยู่ร่วมกับพุทธศาสนาในพม่าได้ และ พระเจ้าอโนรธา จัดระเบียบความเชื่อนี้อย่างไร จนมีทั้งนัตใน นัตนอก และพระอินทร์ในฐานะหัวหน้านัต

หนึ่งในเรื่องสนุกก็คือ มิงมหาคีรี นัตสำคัญที่เดิมเป็นช่างตีเหล็กชื่อหม่องตินเด ก่อนถูกจับมัดกับต้นจำปาและเผาทั้งเป็น เรื่องราวการตายของเขายังอธิบายวิธีบูชาในเวลาต่อมา ทั้งการห้ามจุดไฟหน้าหิ้ง การบูชาเพื่อป้องกันไฟไหม้ และการถวายมะพร้าวที่ต้องมีน้ำอยู่ข้างใน เพราะเชื่อว่าใช้ช่วยดับพิษร้อนจากไฟที่คร่าชีวิตเขา

จากนัตประจำบ้าน เรื่องยังไปถึงเขาโปปา งานทรงนัตที่ ต่องปะโยง และ นัตกะด่อ หรือร่างทรงนัต ซึ่งไม่ใช่ว่าใครอยากเป็นก็เป็นได้ แต่ตามความเชื่อจะต้องถูกนัตเลือก นัตแต่ละองค์ยังมีของถวายไม่เหมือนกัน บางองค์ห้ามหมู บางองค์รับของคาว ขณะที่นัตนักพนันอย่างโกจีจ่อกลับมีทั้งเหล้าและบุหรี่เป็นของถวาย

ความเชื่อเรื่องนัตยังพาไปไกลมากขึ้นถึงประวัติศาสตร์กษัตริย์ล้านนาอย่าง พระเมกุฏิ  ที่กลายเป็นหนึ่งในนัตสำคัญรวมถึง นัตพระราม ของชุมชนโยเดียหรือชาวพม่าเชื้อสายอยุธยา ซึ่งบูชาเศียรตัวละครจากรามเกียรติ์ในฐานะนัต และมีข้อกำหนดเรื่องของถวายต่างจากนัตอีกหลายองค์

ท้ายที่สุด เรื่องทั้งหมดวกกลับมาหาสิ่งที่คนไทยคุ้นที่สุดอย่าง ‘โบโบจี’ หรือ ‘เทพทันใจ’ ซึ่งชื่อและวิธีขอพรหลายอย่างที่คนไทยรู้จัก ไม่ได้มีความหมายเดียวกับในบริบทพม่า และท่าชี้นิ้วของโบโบจีที่เจดีย์โบตาทาวน์ก็มีความหมายผูกกับพระเกศาธาตุผิดจากที่คนไทยเข้าใจ