Episode Details

Η κορυφή μπορεί να γίνει ο πιο έρημος τόπος του ανθρώπου. Στο «Φασγά» ο νεαρός Καζαντζάκης οδηγεί έναν δημιουργό προς τη δόξα και συγχρόνως προς την εσωτερική ερήμωση. Ο βιβλικός τόπος απ’ όπου ο Μωυσής αντικρίζει τη Γη της Επαγγελίας χωρίς να την κατακτήσει γίνεται σύμβολο μιας εκπλήρωσης που διαρκώς απομακρύνεται. Το τραγικό ερώτημα γεννιέται αμέσως: ποια νίκη αξίζει όταν, για να την αποκτήσουμε, έχουμε εγκαταλείψει όσους μας χρειάζονται;

Γραμμένο το 1907, το τρίπρακτο δράμα ανήκει στην πρώιμη δημιουργική αναμέτρηση του Καζαντζάκη με τον έρωτα, τη φιλοδοξία και την ηθική ευθύνη. Μέρος της τρίτης πράξης δημοσιεύτηκε στην «Πινακοθήκη» τον Νοέμβριο εκείνης της χρονιάς. Η μεταγενέστερη υποβολή του στον Παντελίδειο διαγωνισμό τοποθετεί το έργο μέσα στους θεσμούς μιας εποχής που ζητούσε από το θέατρο να διαχειριστεί τις επικίνδυνες αντιφάσεις της κοινωνικής ζωής. Εδώ η οικογένεια, η επιθυμία και η δημιουργική αυτονομία συγκρούονται χωρίς ασφαλή διαιτητή.

Ο Λώρης, γιατρός και θεατρικός συγγραφέας, εγκαταλείπει τη Μαρία και το παιδί τους για την Ελένη. Αργότερα αποκτά αναγνώριση, αλλά η επιτυχία δεν θεραπεύει την ανικανοποίητη ύπαρξή του. Όταν η Μαρία ζητά βοήθεια για το άρρωστο παιδί, εκείνος την αποπέμπει. Η συγκεκριμένη πράξη αποτελεί τον ηθικό πυρήνα του δράματος: ένας άνθρωπος εκπαιδευμένος να φροντίζει αρνείται τη φροντίδα εκεί όπου η ευθύνη του είναι αδιαμφισβήτητη. Ο συγγραφέας μπορεί να επινοεί ανθρώπινες μοίρες, αλλά ο πατέρας αποστρέφεται τη μοίρα που τον αφορά.

Η ψυχολογική του τραγωδία βρίσκεται στην ανάγκη να θεωρεί τον εαυτό του εξαιρετικό. Η δημιουργία γίνεται άλλοθι μιας απαίτησης: να δικαιούται περισσότερη ελευθερία και λιγότερη λογοδοσία από τους άλλους. Δεν αναζητά μονάχα την καλλιτεχνική ολοκλήρωση· απαιτεί να τον απαλλάξει από την ανθρώπινη περατότητα. Γι’ αυτό η δόξα αποδεικνύεται ανεπαρκής. Μπορεί να επιβεβαιώσει το ταλέντο του, δεν μπορεί όμως να καταργήσει την ενοχή. Η τελική του κατάρρευση στο καμπαρέ δίνει εξωτερικό σχήμα σε μια αποσύνθεση που έχει αρχίσει πολύ νωρίτερα.

Μετά από μια σφοδρή σύγκρουση με τη γυναίκα του Μαρία, εγκαταλείπει την οικογένειά του και φεύγει με την ερωμένη του. Η Ελένη ενσαρκώνει για εκείνον την υπόσχεση μιας ζωής απαλλαγμένης από δεσμούς. Ωστόσο, ο χαρακτηρισμός της ως μοιραίας γυναίκας χρειάζεται κριτική προσοχή. Εάν της αποδώσουμε ολόκληρη την καταστροφή, αθωώνουμε τον άνδρα που αποφασίζει. Η φυγή της αποκαλύπτει κυρίως πόσο επισφαλές ήταν το οικοδόμημα των προσδοκιών του. Ο Λώρης ζητούσε από έναν ερωτικό δεσμό να εξασφαλίσει μόνιμη υπαρξιακή πληρότητα. Κανένας άνθρωπος δεν αντέχει να γίνει η αποκλειστική απάντηση στην αγωνία ενός άλλου.

Η Μαρία φέρει το βάρος της εγκατάλειψης και της μητρικής αγωνίας. Η παρουσία της στο τέλος μπορεί να διαβαστεί ως έλεος, όχι όμως ως υποχρέωση της πληγωμένης γυναίκας να περιθάλπει εκείνον που την πλήγωσε. Αυτή η διάκριση έχει σημασία. Η αγάπη της αποκτά ηθικό μέγεθος επειδή προσφέρεται· θα έχανε το μέγεθός της εάν απαιτούνταν. Οι προτεινόμενες αυτοβιογραφικές αντιστοιχίες φωτίζουν πιθανές προσωπικές αφετηρίες, αλλά δεν εξαντλούν τους χαρακτήρες ούτε μετατρέπουν τη δραματουργία σε πιστοποιητικό οικογενειακής ιστορίας.

Η συμβολιστική ένταση του έργου στηρίζεται στην απόσταση ανάμεσα στο όραμα και στην κατάκτηση. Η συναισθηματική υπερβολή, οι ισχυρές αντιθέσεις και η οριακή κατάληξη τροφοδοτούν τη θεατρικότητά του, αλλά δημιουργούν και τον κίνδυνο σχηματοποίησης. Η γυναίκα του καθήκοντος απέναντι στη γυναίκα του πάθους μπορεί εύκολα να περιορίσει τη σύνθετη ανθρώπινη εμπειρία. Για μένα, το έργο αποκτά τη μεγαλύτερη δύναμή του όταν ξεπερνά αυτό το δίπολο και στρέφει την κρίση στον ίδιο τον δημιουργό.

Η δημόσια αναγνώριση συχνά συγχέεται με την προσωπική δικαίωση. Το «Φασγά» αρνείται αυτή τη σύγχυση. Μερικά χρόνια αργότερα, επιτυχημένος δραματουργός, ζει με την Ελένη και τη θετή τους κόρη· έχει κερδίσει τη δόξα αλλά δεν είναι ευτυχισμένος. Η Μαρία τον επισκέπτεται και του ζητά βοήθεια για το άρρωστο