Episode Details

Στην ιστορία του παγκόσμιου θεάτρου υπάρχουν έργα που δεν επιβιώνουν επειδή αφηγούνται ένα μεγάλο γεγονός, αλλά επειδή κατορθώνουν να μετατρέψουν το γεγονός σε αιώνιο στοχασμό πάνω στην ανθρώπινη φύση. Η τραγωδία Πέρσες (αυθεντικός αρχαίος τίτλος: Πέρσαι) του Αισχύλου θεωρείται η παλαιότερη πλήρως σωζόμενη τραγωδία, δεν είναι ένα μνημείο πολεμικού θριάμβου ούτε ένας ποιητικός παιάνας για τη νίκη των Ελλήνων στη Σαλαμίνα. Είναι κάτι πολύ βαθύτερο και γι’ αυτό πολύ πιο συγκλονιστικό: είναι η στιγμή όπου ο νικητής σκύβει πάνω από τον ηττημένο και αναζητά μέσα στα συντρίμμια του όχι την απόλαυση της υπεροχής, αλλά την τραγική αλήθεια της ανθρώπινης μοίρας.

Όταν ο Αισχύλος παρουσιάζει τους Πέρσες το 472 π.Χ. στην αθηναϊκή σκηνή, πραγματοποιεί κάτι σχεδόν αδιανόητο για έναν δημιουργό που είχε βιώσει προσωπικά τη φωτιά των Περσικών Πολέμων. Δεν ανεβάζει ένα έργο εθνικής υπερηφάνειας. Δεν παραδίδει στους συμπολίτες του ένα θεατρικό μνημείο εκδίκησης απέναντι στον εχθρό που λίγα χρόνια πριν είχε εισβάλει στην πατρίδα τους. Αντίθετα, στρέφει το βλέμμα προς την άλλη πλευρά του πεδίου της μάχης: εκεί όπου δεν ακούγονται οι παιάνες των νικητών, αλλά οι κραυγές εκείνων που έχασαν.

Αυτή η επιλογή αποτελεί την πρώτη μεγάλη πράξη μεγαλοφυΐας του ποιητή. Ο Αισχύλος δεν γράφει την ιστορία της Σαλαμίνας. Γράφει την ψυχή της Σαλαμίνας. Δεν τον ενδιαφέρει η καταγραφή ενός πολεμικού γεγονότος όπως θα την αναλάβει αργότερα ο Ηρόδοτος. Τον ενδιαφέρει η βαθύτερη ηθική μηχανή που κινεί την ανθρώπινη μοίρα. Πώς ένας άνθρωπος φτάνει από την κορυφή στην πτώση; Πότε η δύναμη παύει να είναι χάρισμα και γίνεται καταστροφή; Ποιο είναι το αόρατο σημείο όπου η φιλοδοξία μεταμορφώνεται σε ύβρη;

Οι Πέρσες είναι ίσως το πρώτο μεγάλο θεατρικό έργο της ανθρωπότητας που τολμά να κοιτάξει τον αντίπαλο όχι ως τέρας, αλλά ως τραγικό άνθρωπο.

Η σκηνή ανοίγει στα Σούσα, στο κέντρο μιας αυτοκρατορίας που ακόμη πιστεύει στο μεγαλείο της. Όμως ο Αισχύλος δεν επιλέγει την ώρα της δύναμης· επιλέγει την ώρα της αναμονής. Ο περσικός στρατός έχει ήδη συντριβεί στη Σαλαμίνα, αλλά η είδηση δεν έχει φτάσει ακόμα στην αυλή. Αυτή η δραματουργική σύλληψη είναι εκπληκτική. Το κοινό γνωρίζει αυτό που οι ήρωες αγνοούν. Η συμφορά υπάρχει ήδη, απλώς περιμένει να αποκαλυφθεί. Έτσι το έργο δεν είναι πορεία προς την καταστροφή. Είναι πορεία προς την επίγνωση της καταστροφής.

Εδώ βρίσκεται και το μεγαλείο του Αισχύλου. Ο ίδιος πολέμησε εναντίον των Περσών. Έζησε τον Μαραθώνα. Γνώρισε τον φόβο μιας αυτοκρατορίας που απειλούσε να καταπιεί την Ελλάδα. Και όμως, όταν ανεβαίνει στη σκηνή, δεν χαρίζει στο αθηναϊκό κοινό μια εύκολη εικόνα του εχθρού. Δεν παρουσιάζει τέρατα, αλλά ανθρώπους. Δεν παρουσιάζει μια Περσία άξια περιφρόνησης, αλλά μια Περσία που θρηνεί.

Ο στόχος του δεν είναι να θριαμβολογήσει, αλλά να προειδοποιήσει και τους ίδιους τους Αθηναίους για τους κινδύνους της ακόρεστης φιλοδοξίας και της πλεονεξίας που μπορεί να γεννήσει κάθε μορφή δύναμης όταν χάνει την αυτογνωσία της.

Το μήνυμα αυτό, που διατρέχει ολόκληρη την τραγωδία, συμπυκνώνεται με τον πιο καθαρό τρόπο στα λόγια του φαντάσματος του Δαρείου: η πτώση δεν αρχίζει όταν χάνεται μια μάχη, αλλά όταν ο άνθρωπος πιστέψει πως βρίσκεται πάνω από τα όρια που του έχουν τεθεί.

«ὕβρις γὰρ ἐξανθοῦσ᾽ ἐκάρπωσεν στάχυν

ἄτης, ὅθεν πάγκλαυτον ἐξαμᾷ θέρος. τοιαῦθ᾽ ὁρῶντες τῶνδε τἀπιτίμια μέμνησθ᾽ Ἀθηνῶν Ἑλλάδος τε, μηδέ τις ὑπερφρονήσας τὸν παρόντα δαίμονα ἄλλων ἐρασθεὶς ὄλβον ἐκχέῃ μέγαν. Ζεύς τοι κολαστὴς τῶν ὑπερκόμπων ἄγαν φρονημάτων ἔπεστιν, εὔθυνος βαρύς.

όταν ανθίσει η αλαζονεία καρπίζει το στάχυ

της τύφλωσης και απ' αυτό μόνο δάκρυα μπορεί να θερίσει κανείς. Αυτά να βλέπετε εσείς και να μην ξεχνάτε την Αθήνα, ούτε την Ελλάδα και κανείς να μην περιφρονεί τη μοίρα του ποθώντας άλλη και σκορπώντας τη μεγάλη ευτυχία του. Γιατί ο Δίας παραμονεύει τιμωρός των παραφουσκωμένων φιλοδοξιών ελέγχοντάς τες αυστηρά. Αυτή είναι