Episode Details

Από τον Ιούλιο Καίσαρα στον Κοριολανό: όταν η δημοκρατία γεννά τους ίδιους τους δημίους της

1:37 ΑΡΧΊΖΕΙ Ο ΚΟΡΙΟΛΑΝΟΣ

Η εξουσία στον Σαίξπηρ δεν μοιάζει ποτέ με θρόνο σταθερό. Μοιάζει περισσότερο με πυρακτωμένο μέταλλο που καίει όποιον το κρατά πολλή ώρα στα χέρια του. Στον «Ιούλιο Καίσαρα» και στον «Κοριολανό», ο μεγάλος δραματουργός δεν γράφει απλώς δύο πολιτικές τραγωδίες. Συνθέτει δύο νεκρώσιμες ακολουθίες για την ανθρώπινη φιλοδοξία, τη δημαγωγία, την αλαζονεία και την τρομακτική ευκολία με την οποία μια κοινωνία μπορεί να μετατρέψει τους ήρωές της σε τέρατα.

Η «Βραδιά Η Πτώση της Εξουσίας» ενώνει δύο έργα που συνομιλούν σαν σκοτεινά αδέλφια. Από τη μία ο Βρούτος — ο στοχαστικός ιδεαλιστής που δολοφονεί έναν φίλο για χάρη μιας δημοκρατίας που τελικά καταρρέει. Από την άλλη ο Κοριολανός — ο αδυσώπητος πολεμιστής που σώζει τη Ρώμη αλλά αδυνατεί να κρύψει την περιφρόνησή του για τον ίδιο τον λαό της.

Ο Σαίξπηρ γνώριζε κάτι που οι πολιτικοί όλων των εποχών ξεχνούν: κανένα καθεστώς δεν πέφτει μόνο από προδότες. Πέφτει όταν η εξουσία χάνει την επαφή με την ανθρώπινη ψυχή.

Η «Βραδιά Η Πτώση της Εξουσίας» δεν ενώνει τυχαία αυτά τα δύο έργα. Το ένα μοιάζει να συνεχίζει το άλλο σαν σκοτεινός αντίλαλος μέσα στους αιώνες. Στον «Ιούλιο Καίσαρα» βλέπουμε τη δολοφονία ενός ηγέτη στο όνομα της δημοκρατίας. Στον «Κοριολανό» παρακολουθούμε την εξορία ενός στρατηγού από τον ίδιο λαό που κάποτε τον αποθέωνε. Και στις δύο περιπτώσεις, η Ρώμη μοιάζει λιγότερο με πόλη και περισσότερο με ζωντανό οργανισμό που καταβροχθίζει τα παιδιά του.

Ο Σαίξπηρ γνώριζε κάτι που οι πολιτικές κοινωνίες αρνούνται ακόμη να παραδεχτούν: καμία εξουσία δεν πέφτει μόνη της. Χρειάζεται πάντα ένα πλήθος πρόθυμο να παρασυρθεί.

Το πιο συγκλονιστικό στοιχείο είναι πως ο ίδιος ο Καίσαρας δεν είναι τελικά ο πρωταγωνιστής Παρότι το έργο φέρει το όνομά του, ο πραγματικός πυρήνας της τραγωδίας είναι ο Βρούτος. Ένας άνθρωπος ευγενής, καλλιεργημένος, ηθικός, σχεδόν βασανιστικά τίμιος. Δεν συνωμοτεί από φθόνο ούτε από προσωπικό συμφέρον Δολοφονεί επειδή πείθεται ότι υπηρετεί το κοινό καλό.. Συνωμοτεί επειδή πείθεται πως υπηρετεί τη σωτηρία της Ρώμης.. Ο αληθινός τραγικός ήρωας είναι ο Βρούτος. Δεν δολοφονεί από φιλοδοξία ούτε από μίσος.

Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη σαιξπηρική ειρωνεία. Οι πιο επικίνδυνες πράξεις στην Ιστορία συχνά δεν γίνονται από τέρατα αλλά από ανθρώπους που πιστεύουν πως είναι ενάρετοι.

Ο Βρούτος μοιάζει με μορφή αρχαιοελληνικής τραγωδίας. Βαδίζει προς την καταστροφή με πλήρη συνείδηση του ηθικού βάρους των πράξεών του. Κι όμως προχωρά. Γιατί φοβάται περισσότερο την τυραννία από το αίμα. Ο Σαίξπηρ δεν τον καταδικάζει εύκολα. Τον κοιτά με θλίψη. Σαν να αναγνωρίζει μέσα του όλους εκείνους τους ανθρώπους που προσπάθησαν να σώσουν έναν κόσμο και τελικά τον κατέστρεψαν.

Η περίφημη σκηνή της δολοφονίας παραμένει από τις πιο συνταρακτικές στην παγκόσμια δραματουργία όχι εξαιτίας της βίας αλλά εξαιτίας της προδοσίας. Ο Καίσαρας αντέχει τα μαχαίρια. Δεν αντέχει το πρόσωπο του Βρούτου ανάμεσα στους δολοφόνους. Εκεί καταρρέει πραγματικά.

Το «Και συ τέκνον, Βρούτε;» δεν είναι απλώς ιστορική φράση. Είναι η στιγμή όπου η πολιτική μετατρέπεται σε υπαρξιακό πένθος.

Κι ύστερα έρχεται ο Μάρκος Αντώνιος.

Αν ο Βρούτος εκφράζει τον ιδεαλισμό, ο Αντώνιος εκπροσωπεί τη δύναμη της πολιτικής θεατρικότητας.

Ο λόγος του πάνω από το πτώμα του Καίσαρα είναι ίσως το πιο αριστουργηματικό μάθημα πολιτικής χειραγώγησης που γράφτηκε ποτέ. Ο Αντώνιος δεν φωνάζει. Δεν ουρλιάζει. Δεν επιτίθεται ευθέως. Χαϊδεύει το πλήθος μέχρι να το μετατρέψει σε αγέλη. Ο Σαίξπηρ εδώ αποκαλύπτει έναν μηχανισμό που επιβιώνει μέχρι σήμερα: οι μάζες δεν κινούνται από λογική αλλά από συγκίνηση, θέαμα και φόβο.

Τι άλλαξε; Τίποτα. Μόνο ο ρήτορας.

Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο γράφεται σε μια εποχή βαθιάς πολιτικής ανησυχίας για τη διαδοχή της Ελισάβετ Α΄. Η Αγγλία φοβόταν το κενό εξουσίας. Ο Σαίξπηρ μεταφέρει αυτόν τον φόβο