Episode Details

Ο Alejandro Casona μας προσκαλεί σ’ έναν χορό: ανάμεσα στο πραγματικό και το φτιαγμένο· ανάμεσα στο ψέμα και στην ελπίδα. Η πρώτη γραμμή που θαυμάζουμε: «Να μη με δουν να πέφτω. Νεκρός μέσα, αλλά όρθιος. Σαν δέντρο. Ας δούμε λοιπόν — με σεβασμό και κριτική διάθεση — τι κρύβει αυτό το έργο.

Πλοκή, χαρακτήρες & ψυχολογική ανάλυση

Το έργο με επίκεντρο ένα ηλικιωμένο ζευγάρι — ο κύριος Μπαλμπόα και η «γιαγιά» μητέρα του — που ζει μέσα στη νοσταλγία ενός χαμένου εγγονού. Στο παρελθόν τον έδιωξε ο Μπαλμπόα για την παραβατικότητά του, αλλά η έλλειψή του έγινε βαρύ φορτίο για τη σύζυγό του. Για να μην υποφέρει η γυναίκα του, ο Μπαλμπόα αναλαμβάνει να στέλνει ο ίδιος επιστολές «από τον εγγονό», παρουσιάζοντάς τον ως επιτυχημένο επαγγελματία στο εξωτερικό

Κι έπειτα: Νομίζει ότι ο εγγονός θα επέστρεφε — δέχεται όμως την πληροφορία ότι το πλοίο του βυθίστηκε. Για να διατηρήσει την ελπίδα της μητέρας του, ο Μπαλμπόα προσλαμβάνει έναν ηθοποιό – τον Μαου¬ρίσιο – μαζί με μια νέα γυναίκα – την Ιζαμπέλ – ώστε να παρουσιαστούν ως ο εγγονός και η σύζυγός του. Ωστόσο, η αλήθεια δεν αργεί να φανεί: ο πραγματικός εγγονός, το «Άλλο», εμφανίζεται απροσδόκητα.

Στο τέλος, η γιαγιά καταλαβαίνει το ψέμα αλλά το σιωπά – όχι από άγνοια αλλά από ευγνωμοσύνη για τις στιγμές ευτυχίας που της προσέφεραν οι «εικονικοί» εγγονοί.

Ψυχολογικά: ο Μπαλμπόα λειτουργεί ως «σωτήρας» της οικογενειακής εικόνας· η γυναίκα του ως φορέας της ελπίδας και του πόνου· οι ηθοποιοί/«ψεύτικοι» εγγονοί ως προσωπεία που φορά η πραγματικότητα για να αντέξει. Το ψέμα μεταμορφώνεται σε θεραπεία – και η θεραπεία σε πιθανή παγίδα. Ο πραγματικός εγγονός είναι η αλήθεια που επιστρέφει και απειλεί. Η γιαγιά, με την αξιοπρέπειά της, αποφασίζει να μείνει «όρθια» — παρά τον πόνο της.

Πρώτη παρουσίαση: Αργεντινή, 1 Απριλίου 1949, Ισπανία, 18 Δεκεμβρίου 1963

Ηχητική απόδοση:

Ηθοποιοί: Μαριέττα Ριάλδη (Ελένη), Ελένη Μαυρομάτη (δακτυλογράφος), Βίκτωρ Παγουλάτος (Νορβηγός πάστορ), Λουκιανός Ροζάν (ταχυδακτυλουργός), Κλειώ Σκουλούδη (Μάρθα/Ισαβέλλα), Νίκος Τζόγιας (Μαυρίκιος), Κώστας Καζάκος (Μπαλμπόα), Στέλιος Λιονάκης (ζητιάνος), Θεόδωρος Κατσαδράμης (κυνηγός), Μαρία Αλκαίου (γιαγιά), Κούλα Αγαγιώτου (Γενοβέφα), Αλίκη Γκούμα (Αμαλία Φιλίτσα), Γιώργος Τζώρτζης (ο Άλλος)

Ιστορικά στοιχεία της εποχής

Γράφτηκε το 1949 κατά τη διάρκεια του εξορισμού του Casona (από τη διακυβέρνηση του Francisco Franco) στη Λατινική Αμερική. Το έργο ανήκει στο θέατρο του «θαύματος και της φαντασίας» που χαρακτηρίζει τον δημιουργό του: μεταμοντέρνα αναλογία, «θέατρο μέσα στο θέατρο», παιχνίδι με την πραγματικότητα και την ψευδαίσθηση. Ο τίτλος – «Los árboles mueren de pie» – λειτουργεί ως μεταφορά για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια: ακόμα κι όταν η καρδιά «πεθαίνει», ο άνθρωπος μπορεί να κρατηθεί όρθιος.

Το μήνυμα του έργου

Το έργο μέσα από τη «μικροκοινωνία» μιας οικογένειας και μιας μυστηριώδους οργάνωσης μας καλεί να σκεφτούμε: είναι η ελπίδα που βασίζεται σε ψέματα λιγότερη από εκείνη που στηρίζεται σε αλήθεια; Μπορεί το καλό ψέμα να είναι πιο ανθρώπινο από την ωμή αλήθεια; Και ποιο τελικά είναι το θρίαμβο—η ειλικρίνεια ή η ευτυχία; Ο θεατής/ακροατής αποκομίζει τη συνειδητοποίηση ότι η ζωή είναι σύνθεση ψευδαίσθησης και πραγματικότητας — και ότι η επιλογή μας ανάμεσα σε αυτές καθορίζει το αν θα μείνουμε όρθιοι.

Η προσωπική μου ματιά

Ως αφηγήτρια και ερευνήτρια μύθων και παραμυθιών, βλέπω σ’ αυτό το έργο έναν σύγχρονο παραμυθιακό μύθο: η γιαγιά είναι η «γη», ο έφηβος εγγονός το αμάρτημα, η ψευδαίσθηση η «σφαίρα» που προστατεύει, και ο πραγματικός εγγονός η επιστροφή της σκέψης στην ωμή αλήθεια. Το έργο δεν μας λέει ότι τα ψέματα είναι κακά – αλλά ότι χρειάζεται μεγάλη γενναιότητα να ζεις την αλήθεια. Και ότι η αξιοπρέπεια μπορεί να φυλαχθεί ακόμη και μέσα από σιωπές. Η οργάνωση που βοηθά ανθρώπους με ψέματα – το κέντρο της δράσης – μοιάζει με τα σημερινά υποκατάστατα πραγματικότητας: social media, αυτοεικόνες, «κάθε μέρα έχουμε έν