Episode Details

दिनांक: बुधवार, २७ ऑगस्ट २०२५थीम: श्रद्धा, एकोपा, कला आणि भक्ती — विघ्नहर्ता, बुद्धीचा देव श्री गणेश यांचा जन्मोत्सव.

१. गणेश चतुर्थी म्हणजे काय?

श्री गणेश कोण?

श्री गणेश, ज्यांना गणपती, विनायक, पिलावर असेही म्हणतात, हे हिंदू धर्मातील सर्वात पूज्य देवांपैकी एक आहेत. ते विघ्नहर्ता (अडथळे दूर करणारे) आणि बुद्धीप्रिय (ज्ञानाचे प्रेमी) म्हणून ओळखले जातात. प्रत्येक नवीन कार्य, प्रवास किंवा समारंभाच्या सुरुवातीला त्यांची पूजा केली जाते.

हा दिवस खास का आहे?

गणेश चतुर्थी हा दिवस गणपती बाप्पांनी पृथ्वीवर अवतरल्याचा मानला जातो. जरी गणेशाची पूजा प्राचीन काळापासून होत असली तरी, सार्वजनिक उत्सवाचा स्वरूप १८९०च्या दशकात लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी सुरू केला, जेणेकरून लोकांमध्ये एकोपा निर्माण होईल आणि स्वातंत्र्यलढ्यात एकत्र येता येईल.

२. गणेश जन्माच्या कथा

* गणपतीची निर्मिती: देवी पार्वतीने स्नान करताना अंगावरील चंदनाच्या उटण्यापासून एक मुलगा घडवला व त्याला दारपाल नेमले. भगवान शिव परत आले तेव्हा गणेशाने त्यांना थांबवले. रागाने शिवांनी त्याचा शिरच्छेद केला. पार्वतीच्या दुःखामुळे शिवांनी त्याला हत्तीचे मस्तक लावून पुन्हा जीवदान दिले.

* पहिली पूजा: सर्व देवांनी जाहीर केले की गणपतीची पूजा नेहमी सर्वप्रथम केली जाईल.

* जगभ्रमणाची शर्यत: गणेश व कार्तिकेय यांना जगभ्रमणाची शर्यत लावली गेली. कार्तिकेय मोरावर बसून निघाले, पण गणेशांनी आपल्या पालकांची सात प्रदक्षिणा करून सांगितले की "माझे पालकच माझे जग आहेत", आणि ते विजयी झाले.

३. सणाची कालावधी व वेळ

* सुरुवात: २७ ऑगस्ट २०२५

* कालावधी १.५, ५, ७ किंवा १० दिवस, घराण्याच्या परंपरेनुसार.

* स्थापनेची सर्वोत्तम वेळ: सकाळची शुभ मुहूर्त, स्थानिक पंचांगानुसार.

४. पहिल्यांदाच गणेशोत्सव साजरा करण्यासाठी पायरी-पायरीने मार्गदर्शन

पायरी १ – तयारी (१-२ दिवस आधी)

* घर स्वच्छ करणे: झाडून-पुसून स्वच्छ व पवित्र करणे.

* पूजेसाठी जागा निवडणे: स्वच्छ, शांत, आणि उजळ जागा.

* सजावट: फुलं, आंब्याची पानं, केळीचे खांब, रंगोली.

* मूर्ती घेणे: पर्यावरणपूरक मातीची मूर्ती निवडणे.

* पूजेची सामग्री:

* नारळ, पान, सुपारी, दूर्वा (२१ काड्या)

* मोदक, लाडू, फळं

* अगरबत्ती, कापूर, तूपाचा दिवा, लाल चंदन

* आसनासाठी नवीन वस्त्र

पायरी २ – गणेश स्थापना

* मूर्ती घरात आणताना “गणपती बाप्पा मोरया” असा गजर.

* मूर्ती पूर्व किंवा उत्तर दिशेकडे तोंड करून ठेवावी.

* प्राणप्रतिष्ठा — मंत्र, फुलं व पवित्र पाणी अर्पण करून देवतेला मूर्तीमध्ये विराजमान करणे.

पायरी ३ – दररोजची पूजा

सकाळ-संध्याकाळ अशी पूजा करावी. क्रम:

* आवाहन: गणपतींना पूजेचे आमंत्रण.

* आसन अर्पण: मूर्तीला आसन अर्पण करणे.

* पाद्य, अर्घ्य, आचमन: पाय, हात व मुख धुण्यासाठी पाणी.

* अभिषेक: पाणी किंवा दूध (मातीच्या मूर्तीला सावधगिरीने).

* सजावट: फुलं, हार, अलंकार.

* नैवेद्य: २१ मोदक किंवा लाडू.

* आरती: गजरासह दिवा फिरवणे.

* प्रार्थना: आशीर्वाद व मार्गदर्शनाची विनंती.

पायरी ४ – समाजातील सहभाग

* सार्वजनिक मंडपांना भेट.

* सांस्कृतिक कार्यक्रमात सहभाग.

* सामाजिक उपक्रमात स्वयंसेवा.

पायरी ५ – विसर्जन

* शेवटच्या दिवशी निरोप पूजा.

* नारळ, फुलं अर्पण.

* गजर: "गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या"

* नदी, तलाव किंवा कृत्रिम जलतळ्यात विसर्जन — जीवनाच्या अस्थिरतेचे प्रतीक.

५. प्रसिद्ध गणेश मंदिरे

* सिद्धिविनायक मंदिर, मुंबई

* दगडूशेठ हलवाई गणपती, पुणे

* अष्टविनाय