Episode Details

O πιο γνωστός, ίσως, και πιο δημοφιλής πίνακας του Βερμέερ στο Rijkmuseum στο Άμστερνταμ, η «Γαλατού», δείχνει μια υπηρέτρια να ρίχνει γάλα σε μια πήλινη γαβάθα, ήρεμη, χαλαρή, ακίνητη -όπως τα πάντα γύρω της. Το μόνο που βρίσκεται σε κίνηση είναι το γάλα που ρέει. Το κορίτσι που είναι προσηλωμένο στην πράξη της έχει μπροστά της ένα ολόκληρο καρβέλι και κομμάτια από μπαγιάτικο ψωμί. Ο τρόπος που φωτίζεται το δωμάτιο δείχνει ότι είναι νωρίς το πρωί, που σημαίνει ότι φτιάχνει πρωινό. Η κουζίνα που ο Ολλανδός ζωγράφος (ο οποίος σωστά προφέρεται Φερμέιρ) απαθανάτισε με την τέχνη του βρισκόταν στο σπίτι της πεθεράς του, όπου έζησε με την οικογένειά του από το 1654 και μετά, στην οδό Oude Langendijk, στο κέντρο του Ντελφτ. Η συγκεκριμένη κουζίνα, την οποία ο Βερμέερ έχει απεικονίσει σε δέκα τουλάχιστον πίνακές του, διαθέτει όλες τις ανέσεις της εποχής, θα μπορούσαν δηλαδή να ζυμώνουν και να ψήνουν το δικό τους ψωμί, αλλά το ψωμί που δείχνει ο πίνακας είναι αγορασμένο από φούρνο. Η οικογένεια αγαπούσε ιδιαίτερα το ψωμί του φούρνου και το αγόραζε σε τεράστιες ποσότητες, συνήθως βερεσέ. Όταν πέθανε ο Βερμέερ τον Δεκέμβριο του 1675 (η «Γαλατού» είναι φτιαγμένη το 1658), το ποσό που χρωστούσαν στον φούρναρη Hendrick van Buyten ήταν τεράστιο, 617,3 γκίλντες, όσα δηλαδή χρειαζόταν μια οικογένεια της μεσαίας τάξης της εποχής για να ζήσει για έναν ολόκληρο χρόνο. Έναν μήνα αργότερα, η Catharina Bolnes, η σύζυγος του Βερμέερ, έδωσε στον φούρναρη δύο πίνακες του ζωγράφου ως ενέχυρο, μέχρι να τον ξεπληρώσει. Δεν τους πήρε πίσω ποτέ.
 

Από το (μπαγιάτικο) ψωμί που χρησιμοποιεί το κορίτσι σε ασυνήθιστα μεγάλη ποσότητα, φαίνεται ότι φτιάχνει ένα είδος χυλού για να φάει η οικογένεια, μουλιάζοντάς το σε γάλα. Ή ίσως φτιάχνει κάποια γέμιση ή πουτίγκα. Το γαλάζιο δοχείο πιθανόν περιέχει μπίρα, ένα συστατικό απαραίτητο για να φουσκώσει η πουτίγκα. Στο βάθος κρέμεται ένα κοφίνι για ψωμί και δίπλα το χάλκινο σκεύος για το γάλα που πουλούσε από πόρτα σε πόρτα ο γαλατάς.

Το ξερό ψωμί και τα απομεινάρια του ψωμιού, του βασικού υλικού για τη διατροφή όλου του πληθυσμού της Ευρώπης εκείνη την εποχή, ήταν πολύτιμα, για πολύ κόσμο και ιερά, και τα χρησιμοποιούσαν με αρκετά δημιουργικούς τρόπους. Στην χριστιανική παράδοση θεωρείται αμαρτία το να πετάς ψωμί, κι όχι μόνο επειδή είναι «σώμα του Χριστού», ήταν το μόνο αγαθό που διέθεταν όλοι, πλούσιοι και φτωχοί, στην ποιότητα, βέβαια, που μπορούσε να το πληρώσει ο καθένας, -από καλοαλεσμένο λευκό αλεύρι, πολυτελείας, μέχρι εντελώς ταπεινό, από πίτουρο- και το εκτιμούσαν δεόντως. Σε περιόδους μεγάλης πείνας, ακόμα περισσότερο.

Το χειμώνα του 1941, κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, όταν η Αθήνα ήταν αποκλεισμένη και οι άνθρωποι πέθαιναν κυριολεκτικά από την πείνα, ο κόσμος μάζευε ακόμα και τα ψίχουλα και ο Τσελεμεντές έγραφε στις εφημερίδες της εποχής συμβουλές οικιακής οικονομίας:

«Και τώρα ας κάμωμε και λίγη ψιχουλολογία! Προ καιρού ακούονται οι συμβουλές από τους αρμόδιους να μαζεύωμεν τα ψίχουλα και να τα χρησιμοποιούμε στη μαγειρική. Στην αρχή ο πολύς κόσμος το πήρε στ’ αστεία γιατί το νόμιζαν ανάξιο προσοχής. Όσοι όμως δοκίμασαν το μάζεμα, είδον με έκπληξή τους ότι σε μια βδομάδα γέμιζαν ένα σακουλάκι. Και όσοι δεν το πιστεύουν ακόμα, ας ακούσουν μια στατιστική του Υπουργείου Αγορανομίας. Υπολογίζοντας 8 δράμια ψίχουλα την ημέραν, από κάθε οικογένειαν -και τα οποία επήγαιναν στα σκουπίδια- έχουμε ένα ποσόν ημερησίως από τόνους σιτάρι. Και ούτω πετούμε στον τενεκέ των σκουπιδιών μία ποσότητα από ψίχουλα που κοστίζουν τον χρόνον περί τα 100 εκατομμύρια δραχμάς. Αν τα υπολογίσουμε 4 δράμια μόνον την ημέραν, τώρα που δεν είναι άφθονο, έχουμε πάλι περί τα 50 εκατομμύρια σπατάλη. Και αν θέλωμεν να κάμωμε και άλλο σκόντο στο τέταρτο, δεν είναι λίγα τα 25 εκατομμύρια να πηγαίνουν στα σκουπίδια. Να λοιπόν τι αξίζει να μαζεύωνται τα ψίχουλα».

Είναι πολύ ενδιαφέρουσες οι ιστορίες για το ψωμί που έσωσε τον κόσμο από την πείνα. Το 1801 έγινε ολόκληρη εξέγε